اخبار و مقالات
مدخل تفکر انتقادی در دانشنامه فلسفه استنفورد (۳)
تعریف تفکر انتقادی در دانشنامه استنفورد
خرد و خیال – در مطالب گذشته با بررسی تاریخچه و مثال‌هایی به درک اولیه از تفکر انتقادی دست یافتیم. برای تحلیل دقیق‌تر، به‌کارگیری آن در آموزش و ارزیابی نتایج پژوهش‌ها، نیازمند یک تعریف مفهومی هستیم.
ارائه یک تعریف دقیق به ما اجازه می‌دهد تا اجزای آن را کالبدشکافی کرده و استانداردهای یک «تفکر خوب» را مشخص کنیم.
بیشتر بخوانید: مدخل تفکر انتقادی در دانشنامه فلسفه استنفورد (۱)
بیشتر بخوانید: مدخل تفکر انتقادی در دانشنامه فلسفه استنفورد (۲)
تعریف تفکر نقادانه
تعاریف متعددی در این باره وجود دارد. انیس (Ennis, 2016) ۱۴ تعریف علمی با گرایش فلسفی و سه تعریف لغت‌نامه‌ای را فهرست می‌کند.
تعاریف متعددی برای تفکر انتقادی وجود دارد، اما می‌توان همه آن‌ها را برداشت‌های متفاوتی از یک مفهوم بنیادین دانست:
تفکر دقیق و هدفمند (careful goal-directed thinking).
این مفهوم زیربنایی سه ویژگی کلیدی دارد:
۱. تفکر با هدف تصمیم‌گیری درباره اینکه چه چیزی را باور کنیم یا چه کاری را انجام دهیم، صورت می‌گیرد.
۲. فرد متفکر در تلاش است تا استانداردهای کفایت و دقت متناسب با آن تفکر را برآورده سازد.
۳. این تفکر استانداردهای مربوطه را تا سطح قابل قبولی برآورده می‌کند.
این مفهوم محوری در تمام مثال‌هایی که در پست سابق بررسی کردیم، صدق می‌کند. برای مثال، نتیجه‌گیری عجولانه، تعلیق بی‌پایان قضاوت، یا استدلال از منظر یک ایدئولوژی جزمی، مصداق «تفکر دقیق» نیستند.
بیشتر بخوانید: کارگاه‌های مغالطه در خانواده ، رسانه و سیاست
نگاهی به تفاوت در برداشت‌های مختلف از تفکر انتقادی
برداشت‌های مختلف از این مفهوم محوری، در چهار حوزه با یکدیگر تفاوت دارند:
اگر جوهر تفکر نقادانه را تفکر «دقیق و هدفمند» بدانیم، برداشت‌ها از آن می‌تواند بر اساس قلمروِ مفروض، هدفِ مفروض، معیارها و آستانه دقت، و مؤلفه فکریِ مورد تمرکز متفاوت باشد:
از نظر قلمرو: برخی برداشت‌ها (مانند دیویی، ۱۹۱۰، ۱۹۳۳) آن را به تفکر سازنده بر پایه مشاهدات و آزمایش‌های خودِ فرد محدود می‌کنند؛ برخی دیگر (مانند انیس، ۱۹۶۲؛ فیشر و اسکریون، ۱۹۹۷؛ جانسون، ۱۹۹۲) آن را منحصراً ارزیابیِ دستاوردهای چنین تفکری می‌دانند. انیس (۱۹۹۱) و بایلین و همکاران (۱۹۹۹b) آن را شامل هر دو جنبه، یعنی «ساخت/تولید» و «ارزیابی» می‌دانند.
از نظر هدف: برخی برداشت‌ها هدف آن را صرفاً شکل‌گیریِ یک قضاوت می‌دانند (دیویی، ۱۹۱۰، ۱۹۳۳؛ لیپمن، ۱۹۸۷؛ فاسیونه، ۱۹۹۰a)، در حالی که برخی دیگر علاوه بر باورها، «اقدامات» را نیز به‌عنوان نقطه پایانیِ فرآیند تفکر نقادانه می‌پذیرند (انیس، ۱۹۹۱؛ بایلین و همکاران، ۱۹۹۹b).
از نظر معیارها و آستانه دقت:
تعاریف در اصطلاحات به‌کاررفته برای نشان دادن پایبندی تفکر نقادانه به هنجارهایی خاص با هم متفاوت‌اند؛ نظیر «از نظر فکری انضباط‌یافته» (اسکریون و پل، ۱۹۸۷)، «معقول» (انیس، ۱۹۹۱)، «ماهرانه» (لیپمن، ۱۹۸۷)، «ورزیده» (فیشر و اسکریون، ۱۹۹۷)، و «دقیق» (بایلین و باترزبی، ۲۰۰۹).
برخی تعاریف این هنجارها را با ارجاعات مختلف مشخص می‌کنند: «بررسی هرگونه باور یا شکل مفروض دانش با توجه به دلایل پشتیبان آن و نتایج بعدی که به آن می‌انجامد» (دیویی، ۱۹۱۰، ۱۹۳۳)؛ «روش‌های کاوش و استدلال منطقی» (گلیزر، ۱۹۴۱)؛ «مفهوم‌سازی، به‌کارگیری، تحلیل، ترکیب و/یا ارزیابی اطلاعات گردآوری‌شده یا تولیدشده از طریق مشاهده، تجربه، بازاندیشی، استدلال یا ارتباطات» (اسکریون و پل، ۱۹۸۷)؛ الزام به اینکه «حساس به زمینه، مبتنی بر معیارها و خوداصلاح‌گر باشد» (لیپمن، ۱۹۸۷)؛ «ملاحظات شواهدی، مفهومی، روش‌شناختی، معیارشناختی یا زمینه‌ای» (فاسیونه، ۱۹۹۰a)؛ و «ارزیابی نقاط مثبت و منفیِ حاصلِ کار بر اساس استانداردهای (یا معیارهای) مناسب» (جانسون، ۱۹۹۲).
استانویچ و استانویچ (Stanovich & Stanovich, 2010) پیشنهاد می‌کنند مفهوم تفکر نقادانه بر پایه مفهوم «عقلانیت» استوار شود؛ عقلانیتی که آن را تلفیقی از عقلانیت معرفت‌شناختی (تطبیق باورهای خود با جهان واقع) و عقلانیت ابزاری (بهینه‌‌سازی دستیابی به هدف) می‌دانند. از نظر آنان، یک متفکر نقاد کسی است که «تمایل به کنار زدن پاسخ‌های غیربهینه از سوی ذهن خودکار» دارد (2010: 227).
این تصریح‌های گوناگون درباره هنجارهای تفکر نقادانه لزوماً با یکدیگر ناسازگار نیستند و در هر حال، مفهوم محوریِ «تفکر دقیق» را پیش‌فرض می‌گیرند.
از نظر مؤلفه فکریِ مورد تمرکز:
برخی تعاریف بر تعلیق قضاوت در حین تفکر تمرکز دارند (دیویی، ۱۹۱۰؛ مک‌پک، ۱۹۸۱)، برخی دیگر بر کاوش و پژوهش در زمان تعلیق قضاوت (بایلین و باترزبی، ۲۰۰۹، ۲۰۲۱)، گروهی بر قضاوت نهاییِ حاصل‌شده (فاسیونه، ۱۹۹۰a)، و گروهی دیگر بر پاسخ‌گویی به دلایل و شواهد (سیگل، ۱۹۸۸). کوهن (Kuhn, 2019) تفکر نقادانه را بیش از آن‌که توانمندیِ فردی بداند، ممارستی گفت‌وگومحور (دیالوژیک) در راستای ارائه و پاسخ به استدلال‌ها می‌داند.
باید توجه داشت که در زمینه آموزش، هدف واقعی، نه حفظ کردن یک تعریف فرمول‌بندی‌شده، بلکه درونی‌سازی استانداردها و معیارهای تفکر انتقادی توسط فراگیرنده است.
تعریف تفکر نقادانه در فضای آموزشی
در بافت‌های آموزشی، تعریف تفکر نقادانه یک «تعریف برنامه‌ای» (Scheffler 1960: 19) محسوب می‌شود؛ بدین معنا که برنامه‌ای کاربردی و عملی را برای تحقق یک هدف آموزشی بیان می‌دارد.
بدین منظور، یک تعریف کلیشه‌ای و تک‌جمله‌ای در مقایسه با تبیین شفاف فرایند تفکر نقادانه — همراه با معیارها و استانداردهای لازم برای انواع شیوه‌های تفکری که این فرایند دربرمی‌گیرد — سودمندی بسیار کمتری دارد.
هدف واقعی آموزش، بازشناخت، درک و به‌کارگیریِ عملیِ این معیارها و استانداردها از سوی فراگیران است. این درک و به‌کارگیری نیز به نوبه خود در دستیابی به دانش، توانمندی‌ها و تمایلات (گرایش‌های رفتاریِ) یک متفکر نقاد خلاصه می‌شود.
نگاهی به نسبت اخلاق و تفکر انتقادی
برداشت‌های موجود از تفکر نقادانه معمولاً «پایبندی اخلاقی» را ذیل خودِ این مفهوم جای نمی‌دهند.
به عنوان نمونه، دیویی تفکر نقادانه را غایتِ فکری و شناختیِ آموزش و پرورش می‌دانست، اما آن را از پرورش «همکاری اجتماعی» میان دانش‌آموزان — که از نظر او هدف اخلاقیِ محوری بود — تفکیک می‌کرد.
انیس (Ennis, 1996, 2011) به فهرست قبلی خود از تمایلات تفکر نقادانه، دسته‌ای از تمایلات معطوف به «توجه به کرامت و ارزش هر انسان» را افزود؛ وی این گرایش را تمایلی «همبسته» (Correlative) توصیف کرد که بدون آن، تفکر نقادانه ارزش کمتری داشته و چه بسا زیان‌بار باشد.
او تصریح می‌کند برنامه آموزشی‌ای که هدفش پرورش تفکر نقادانه باشد اما تمایل همبسته برای توجه به کرامت و ارزش انسان‌ها را پرورش ندهد، «ناقص و شاید خطرناک خواهد بود» (Ennis 1996: 172).
در پست بعدی درباره اهمیت و فرآیند گام به گام آموزش تفکر انتقادی توضیح خواهیم داد.
تذکر: این متن ترجمه و خلاصه بخشی از مقاله دانشنامه استنفورد است که توسط خانه خرد و خیال تهیه و تنظیم شده است. بخشی از تهیه مطلب بر عهده هوش مصنوعی بوده است.
منبع: دانشنامه استنفورد