اخبار و مقالات
گفت‌وگو به مثابه مهارت؛ راهبردهایی برای فهم و حل مسائل اجتماعی
ارائه دکتر هادی خانیکی در مؤسسه خانه خرد و خیال در تاریخ ۲۱ آبان ۱۴۰۴
دکتر هادی خانیکی در نشست سوم از دوره «آشنایی با مبانی حرفه تسهیلگری گفتگو» در سه بخش به ارائه مبانی، اخلاق و مهارت های گفت‌وگو پرداخت.
آنچه در ادامه می‌خوانید خلاصه سخنرانی و توصیه‌های دکتر هادی خانیکی (استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی) است که در نشستی آنلاین به میزبانی خانه خرد و خیال برگزار شد.
شما می‌توانید صوت کامل این سخنرانی را از خانه خرد و خیال تهیه کنید.
بخش اول: مبانی گفت‌وگو
گفت‌وگو به مثابه روش فهم و هم‌زیستی در جهان مایع و شبکه‌ای
درک جهان گفت‌وگویی
ما در جهانی زندگی می‌کنیم که همه چیز در شبکه‌های ارتباطی و میدان‌های تفسیری شکل می‌گیرد (به تعبیر باومن و مک‌لوهان).
گفت‌وگو به معنای زیستن در میان روایت‌های گوناگون است.
راهبرد: تمرین روایت‌خوانی چندصدایی در گروه‌ها؛ شنیدن یک مسئله از زبان افراد مختلف.
پذیرش «دیگری» به عنوان هم‌سخن، نه رقیب
گفت‌وگو زمانی آغاز می‌شود که دیگری را تهدید ندانیم.
راهبرد: در تمرین‌ها از واژه «دیگری» به صورت انسانی نه هویتی یاد شود؛ مثلاً بگوییم «فردی با تجربه متفاوت» نه «از گروه مقابل».
بازشناسی ناترازی ارتباطی
بسیاری از سوءتفاهم‌ها از نابرابری در قدرت یا امکان سخن گفتن ناشی می‌شوند.
راهبرد: در هر بحث اجتماعی شناسایی کنیم چه کسانی غایب‌اند و صدایشان شنیده نمی‌شود.
گفت‌وگو به عنوان فرایند، نه نتیجه
گفت‌وگو «مسیر» حل مسئله است نه فقط ابزار رسیدن به توافق.
راهبرد: در کارگاه‌ها بر «ادامه گفت‌وگو» تأکید شود نه «بستن پرونده بحث».
پیوند گفت‌وگو با فهم اجتماعی
فهم مسائل اجتماعی بدون گفت‌وگو ممکن نیست زیرا مسائل اجتماعی «چندروایتی»اند.
راهبرد: بازسازی مسئله از دید چند کنشگر؛ مثلاً، دولت، مردم، جوانان، رسانه‌ها.
بیشتر بخوانید: کتاب راهنمای عملی گفت‌وگوی منطقی با ترجمه سبحان هوشیار و مهشید ایرانمنش
بخش دوم: اخلاق گفت‌وگو
زیست گفت‌وگویی در پرتو فروتنی، احترام و مسئولیت اجتماعی
فروتنی شناختی (Cognitive Humility)
پذیرش این که ما همواره بخشی از حقیقت را می‌دانیم.
راهبرد: در گفت‌وگوها از عباراتی چون «به نظرم» یا «از زاویه من» استفاده شود.
صداقت ارتباطی
مطابق با ایده هابرماس، گفت‌وگو باید بر مبنای صداقت و شفافیت در نیت باشد.
راهبرد: از تکنیک بیان نیت گفت‌وگو در ابتدای نشست‌ها استفاده شود؛ «می‌خواهم بفهمم نه متقاعد کنم».
احترام به کرامت گفتاری
هر سخن حامل شأن گوینده است.
قطع کردن یا تحقیر، نقض کرامت گفت‌وگویی است.
راهبرد: تمرین «سه ثانیه سکوت» قبل از پاسخ دادن برای پرهیز از واکنش هیجانی.
همدلی عملی
فقط شنیدن کافی نیست؛ باید حس و تجربه دیگری را بازتاب دهیم.
راهبرد: بازگویی خلاصه حرف طرف مقابل با جمله‌ای مثل «اگر درست فهمیدم منظورت این بود…».
عدالت ارتباطی
عدالت فقط اقتصادی نیست؛ عدالت در فرصت شنیده شدن نیز مهم است.
راهبرد: در جلسات از «ساعت گفت‌وگو» استفاده کنید تا زمان گفت‌وگوی هر فرد رعایت شود.
اجتناب از خشونت زبانی
خشونت زبانی سد گفت‌وگوست و نشانه ضعف ارتباطی.
راهبرد: تحلیل واژگان خشونت‌زا در اخبار یا گفت‌وگوهای روزمره و بازنویسی آن‌ها با زبان همدلانه‌تر.
بیشتر بخوانید: آشنایی با حرفه تسهیلگری گفت‌وگو
بخش سوم: مهارت‌های گفت‌وگویی
از فهم تا کنش در میدان‌های واقعی اجتماعی
گوش دادن فعال
گوش دادن یعنی حضور ذهن نه فقط شنیدن صدا.
راهبرد: تمرین بازتاب گوش دادن؛ هر نفر گفته طرف مقابل را خلاصه و بازگو کند.
طرح پرسش‌های گشوده
پرسش گشوده به فهم کمک می‌کند نه قضاوت.
راهبرد: بازنویسی پرسش‌های بسته («آیا تو موافقی؟») به پرسش‌های گشوده («چه چیزی باعث می‌شود چنین فکر کنی؟»).
مدیریت هیجان در گفت‌وگو
هیجان بالا منجر به گسست ارتباطی می‌شود.
راهبرد: تمرین توقف هیجانی؛ در لحظه تنش، نفس عمیق، فاصله کوتاه و سپس پاسخ.
بازسازی معنا در اختلاف
اختلاف فرصت کشف معناهای پنهان است.
راهبرد: از شرکت‌کنندگان بخواهید اختلاف را بازنویسی کنند به صورت «تفاوت در معنا».
گفت‌وگوی چندسطحی (Micro-Macro)
مسائل اجتماعی نیازمند پیوند تجربه فردی با ساختار اجتماعی‌اند.
راهبرد: تمرین «از من تا ما»؛ هر فرد تجربه شخصی خود از یک مسئله را به سطح اجتماعی تعمیم دهد.
روایت‌گری گفت‌وگویی
روایت ابزار قدرتمند همدلی و فهم است.
راهبرد: تمرین روایت کوتاه از «یک سوءتفاهم» و تحلیل عناصر گفت‌وگویی آن.
میانجی‌گری گفت‌وگویی
در تعارض‌ها، نقش میانجی برای تسهیل شنیدن است نه داوری.
راهبرد: شبیه‌سازی موقعیت تعارض (مثلاً بین شهروند و مدیر محلی) با نقش میانجی بی‌طرف.
ترجمه فرهنگی
در جامعه چندفرهنگی، گفت‌وگو یعنی ترجمه ارزش‌ها و زبان‌های گوناگون.
راهبرد: تمرین بازنویسی یک مفهوم اجتماعی از زبان گروهی دیگر؛ مثلاً از زبان نسل جوان یا اقلیت فرهنگی.
استمرار گفت‌وگو در زندگی روزمره
گفت‌وگو مهارت یک جلسه نیست بلکه سبک زیستن است.
راهبرد: تشکیل دایره گفت‌وگوهای هفتگی در محیط کار یا محله با دستور جلسه آزاد.
بیشتر بخوانید: تاریخچه تسهیلگری گفتگو در ایران
جمع‌بندی نهایی:
هدف: تبدیل گفت‌وگو از یک «شعار» فرهنگی به یک «مهارت اجتماعی زیسته».
منطق سه‌گانه:
درک جهان گفت‌وگویی (مبانی)
زیست گفت‌وگویی (اخلاق)
کنش گفت‌وگویی (مهارت‌ها)