اخبار و مقالات
چرا از شنیدن نظر مخالف در گفتگو ناراحت یا خشمگین میشویم؟
مقاله ۲۰۲۲ جولیا مینسون (Julia A. Minson) از دانشگاه هاروارد و چارلز دوریسون (Charles A. Dorison) از دانشگاه نورثوسترن
خرد و خیال – ناراحتی یا خشم ما هنگام شنیدن نظر مخالف در حین یک گفتگو میتواند ریشه در یکی از سه فرضیه ناهماهنگی شناختی، واقعگرایی سادهانگارانه یا اهمال در تلاش شناختی داشته باشد.
تهیه و تنظیم مطلب: فاطمه حسینینژاد
تجربه احساس ناخوشایند هنگام گفتگو
در جمعی دوستانه یا فضای مجازی، کسی دیدگاهی برخلاف باور ما بیان میکند. هنوز جملهاش تمام نشده که احساس میکنیم تنش خفیفی درونمان پیچیده است — شاید خشم، شاید دلزدگی یا تمایل به عقبنشینی.
چرا گفتوگو با نظر مخالف تا این حد ناخوشایند است، حتی وقتی هیچ دشمنی در کار نیست؟
مینسون و دوریسون در پژوهشی مروری، سه پاسخ علمی برای این پرسش پیشنهاد میکنند؛ سه نگاه که هرکدام از زاویهای متفاوت ذهن انسان را میکاوند.
۱. ناهماهنگی شناختی و تلقی تهدید
نخستین دیدگاه ریشه در نظریهی «ناهماهنگی شناختی» دارد: وقتی چیزی میشنویم که با باورهای خودمان ناسازگار است، نوعی تنش درونی احساس میکنیم.
برای کاستن از این ناراحتی، ذهن ما ترجیح میدهد اصلاً به حرف مخالف گوش ندهد.
بر اساس این نظریه، مواجهه با دیدگاه مخالف یعنی مواجهه با تهدیدی به خویشتن.
اما نویسندگان مقاله میگویند شواهد تجربی برای این تبیین کمتر از آن است که انتظار داشتیم. مطالعات نشان میدهند مردم همیشه از ترس تهدید، عقب نمینشینند؛ بلکه دلایل پیچیدهتری در کار است.
۲. واقعگرایی سادهانگارانه؛ من درست میبینم، دیگران خطا میکنند
به باور مینسون و دوریسون، قویترین توضیح مربوط به پدیدهای است به نام «واقعگرایی سادهانگارانه» (Naive Realism).
بیشتر ما گمان میکنیم دیدگاه خودمان «عینی» و مبتنی بر واقعیت است. در نتیجه، هرکس برخلاف ما بیندیشد، از نظرمان یا ناآگاه است یا متعصب.
در پژوهشهای رفتاری، شرکتکنندگان هنگام مواجهه با نظر مخالف بیشتر احساس عصبانیت و تحقیر داشتند تا اضطراب یا تهدید؛ یعنی احساسی که با «حقپنداری» و نه «ترس از خطا» سازگار است.
به بیان دیگر، ما از نظر مخالف نمیترسیم؛ از بیخرد پنداشتن خودمان توسط دیگران خشمگین میشویم.
۳. اهمال در تلاش شناختی؛ راحتطلبی مغز
سومین تبیین میگوید ذهن ما صرفاً تنبل است. پرداختن به دیدگاه مخالف نیازمند تمرکز، تحلیل و بازبینی باورهاست؛ کاری که انرژی شناختی زیادی میخواهد.
پس مغز ما که به صرفهجویی خو گرفته، راه آسانتر را برمیگزیند: نادیده گرفتن، بیتفاوتی، یا عقبنشینی از گفتوگو.
این دیدگاه توضیح میدهد چرا حتی افراد تحصیلکرده یا متخصص نیز در مواجهه با نظر مخالف، بهجای گفتوگو، گاه سکوت یا حذف را انتخاب میکنند.
یافتههای تجربی تحقیق
مینسون و دوریسون در چند آزمایش پیشثبتشده با صدها شرکتکنندهی آنلاین، احساسات مردم هنگام شنیدن نظر مخالف را سنجیدند.
نتیجهها نشان داد احساسات خشم، تحقیر و ناامیدی بیش از احساس تهدید یا ترس بروز میکند.
در یکی از آزمونها، از شرکتکنندگان خواسته شد میان دو استدلال مخالف (یکی قوی و یکی ضعیف) انتخاب کنند. برخلاف انتظار نظریهی «تهدید علیه خود»، بیشتر افراد ترجیح دادند استدلال قویتر را بخوانند — شاید برای آنکه بهتر بتوانند «اشتباه بودن» دیدگاه مخالف را ثابت کنند.
این یافتهها نشان میدهد اجتناب از نظر مخالف الزاماً ناشی از ترس نیست، بلکه ریشه در اعتماد بیش از حد به قدرت شناخت خودمان دارد.
گفتگوی عمیق اما ضروری
نویسندگان یادآور میشوند که در جهانی پر از قطبیگرایی سیاسی و فرهنگی، این تمایل طبیعی میتواند خطرناک باشد. وقتی فقط حرف کسانی را میشنویم که شبیه خودمان میاندیشند، بهتدریج درون حبابهای فیلتر (Filter bubble) زندانی میشویم.
آنها پیشنهاد میکنند مداخلات آموزشی و رسانهای تازهای طراحی شود تا مردم را به گفتوگوی واقعی با دیدگاه مخالف تشویق کند.
یکی از نمونههای الهامبخش، پروژهی گفتوگوی عمیق یا deep canvass است که نشان داده گفتوگوهای صادقانه و بدون قضاوت، میتواند نگرشهای سیاسی را تغییر دهد.
نگاه انتقادی به پژوهش
با وجود ارزش نظری بالا، مقاله چند محدودیت دارد:
1. بیشتر مطالعات مرورشده مبتنی بر نمونههای آنلاین و کوتاهمدتاند؛ بنابراین تعمیم نتایج به موقعیتهای واقعی یا بلندمدت نیازمند احتیاط است.
2. اندازهگیری احساسات عمدتاً بر خودگزارش استوار است؛ ممکن است مردم از احساس تهدید آگاه نباشند یا آن را پنهان کنند.
3. پژوهش هنوز پاسخ نداده است که چگونه میتوان در عمل، میل به شنیدن نظر مخالف را در زندگی روزمره افزایش داد.
با این همه، این مقاله گامی مهم در جهت فهم ریشههای روانی گفتوگوست — گفتوگویی که بهجای تقابل، میتواند پلی میان ذهنها بسازد.
سخن پایانی نویسندگان
در پایان، مینسون و دوریسون مینویسند:
«برای رسیدن به حقیقت، باید شجاعت شنیدن را در خود پرورش دهیم؛
حتی وقتی آنچه میشنویم، با آنچه باور داریم، ناسازگار است.»
منبع: sciencedirect
———————————————————————————————————————————————————————————————————————————
شناسنامه مقاله
برگرفته از مقاله علمی پژوهشی منتشرشده در Current Opinion in Psychology
عنوان اصلی مقاله: “Why is exposure to opposing views aversive? Reconciling three theoretical perspectives”
تاریخ انتشار: ۲۰۲۲
نویسندگان: جولیا مینسون (Julia A. Minson) از دانشگاه هاروارد و چارلز دوریسون (Charles A. Dorison) از دانشگاه نورثوسترن.