اخبار و مقالات
مدخل تفکر انتقادی در دانشنامه فلسفه استنفورد (۲)
مثالهای بنیادین استفاده شده توسط جان دیویی برای شرح دیدگاه خود
خرد و خیال – دانشنامه استنفورد یکی از دقیقترین دانشنامههای آنلاینی است که مفهوم تفکر انتقادی (سنجشگرانه اندیشی) را واکاوی کرده است.
در پست قبل، تاریخچه شکلگیری مفهوم «تفکر انتقادی» را از ایدههای اولیه جان دیویی تا تبدیل شدن آن به یک هدف آموزشی جهانی مرور کردیم. اما مفاهیم انتزاعی اغلب زمانی به بهترین شکل درک میشوند که در قالب مثالهای عینی و ملموس به تصویر کشیده شوند.
تهیه و آماده سازی ترجمه: سبحان هوشیار
هدف این پست، ارائه نمونههای کلاسیکی است که جان دیویی برای روشن ساختن فرآیند تفکر انتقادی (یا به تعبیر او تفکر تأملی) به کار برده است. این مثالها به ما کمک میکنند تا ببینیم در نگاه جان دیویی تفکر انتقادی برای زندگی روزمره و موقعیتهای علمی چه فوایدی دارد.
بیشتر بخوانید: درآمدی بر تفکر انتقادی بر اساس مدخل دانشنامه فلسفه استنفورد (۱)
سه مثال معروف جان دیویی
جان دیویی سه مثال از تفکر تأملی (reflective thinking) را به عنوان الگو معرفی میکند که از موقعیتهای روزمره تا مشاهدات علمی را در بر میگیرند.
۱- مثال ترانزیت (Transit)
فردی در مرکز شهر متوجه میشود که ساعت ۱۲:۲۰ است و او باید ساعت ۱ به یک قرار ملاقات در نقطهای دیگر از شهر برسد. او با خود استدلال میکند که اگر با همان تراموایی که آمده برگردد، احتمالاً ۲۰ دقیقه دیر خواهد رسید.
به فکر متروی سریعالسیر میافتد، اما از خود میپرسد آیا ایستگاهی در نزدیکی هست؟ اگر نباشد، ممکن است زمان بیشتری را برای پیدا کردن آن از دست بدهد. سپس به قطار شهری فکر میکند و میبیند که خط آن در دو بلوک آنطرفتر است. اما ایستگاه کجاست؟ اگر ایستگاه چند بلوک بالاتر یا پایینتر باشد، باز هم زمان از دست خواهد داد.
ذهنش دوباره به متروی سریعالسیر برمیگردد، چون به یاد میآورد که هم سریعتر است و هم به مقصد مورد نظرش نزدیکتر است. در نهایت، به نفع مترو تصمیم میگیرد و بهموقع به قرارش میرسد. این مثال، فرآیند ارزیابی گزینهها، پیشبینی نتایج و انتخاب بهترین راهحل بر اساس شواهد موجود را نشان میدهد.
بیشتر بخوانید: مغالطه و سوگیری شناختی در خانواده و روابط زوجین
۲- مثال کشتی (Ferryboat)
شخصی هر روز با کشتی از رودخانه عبور میکند و متوجه یک میله بلند سفیدرنگ میشود که تقریباً به صورت افقی از عرشه بالایی بیرون زده است.
در ابتدا فکر میکند که این یک میله پرچم است، زیرا شکل و رنگ آن با این ایده مطابقت دارد. اما به زودی با مشکلاتی روبرو میشود: میله افقی است که برای میله پرچم غیرعادی است؛ هیچ قرقره یا طنابی برای نصب پرچم وجود ندارد؛ و دو میله عمودی دیگر برای برافراشتن پرچم در کشتی وجود دارد. بنابراین، فرضیه اول رد میشود. سپس او به دنبال تبیینهای احتمالی دیگر برای میله میگردد:
(الف) شاید تزئینی باشد؟ اما چون همه کشتیها و حتی یدککشها چنین میلهای دارند، این فرضیه بعید است.
(ب) شاید پایانه تلگراف بیسیم باشد؟ این هم بعید است، زیرا جای طبیعی آن باید در بالاترین نقطه کشتی باشد.
(ج) شاید هدف آن نشان دادن جهت حرکت کشتی باشد.
برای تأیید این فرضیه، او مشاهده میکند که میله پایینتر از اتاقک ناخدا قرار دارد و ناخدا به راحتی میتواند آن را ببیند. نوک میله کمی بالاتر از پایه آن است، بنابراین از دید ناخدا به نظر میرسد که دورتر از کشتی قرار دارد. ناخدا که در جلوی کشتی است، به چنین راهنمایی برای تعیین جهت نیاز دارد.
این فرضیه بسیار محتملتر از بقیه به نظر میرسد و او آن را میپذیرد. این مثال، فرآیند فرضیهسازی، آزمون فرضیهها در برابر شواهد و انتخاب محتملترین تبیین را به نمایش میگذارد.
۳- مثال حبابها (Bubbles)
دانشآموزی لیوانها را در آب گرم و صابون میشوید و آنها را به صورت وارونه روی بشقاب میگذارد. او مشاهده میکند که حبابهایی در لبه بیرونی لیوانها ظاهر شده و سپس به داخل میروند. چرا؟
وجود حبابها نشاندهنده هواست که باید از داخل لیوان آمده باشد. آب صابون مانع خروج هوا میشود، مگر در قالب حباب. اما چرا هوا باید از لیوان خارج شود؟ چیزی وارد لیوان نشده که آن را بیرون براند. پس حتماً منبسط شده است. انبساط یا به دلیل افزایش گرماست یا کاهش فشار.
آیا ممکن است هوا پس از خروج لیوان از آب گرم، داغ شده باشد؟ خیر. پس حتماً هوای سرد هنگام انتقال لیوان به بشقاب وارد آن شده است. او برای آزمایش این فرضیه، چند لیوان دیگر را برمیدارد. برخی را تکان میدهد تا هوای سرد در آنها گیر بیفتد و برخی را وارونه نگه میدارد تا هوای سرد وارد نشود. حبابها فقط در گروه اول ظاهر میشوند. پس نتیجهگیری او درست است: هوای سرد بیرونی توسط گرمای لیوان منبسط شده است.
اما چرا حبابها به داخل میروند؟ سرما باعث انقباض میشود. لیوان و هوای داخل آن سرد میشوند، کشش از بین میرود و حبابها در داخل ظاهر میشوند. برای اطمینان، یک فنجان یخ روی لیوان میگذارد؛ حبابها به سرعت معکوس میشوند. این مثال، یک فرآیند کامل مشاهده، فرضیهپردازی، آزمایش و نتیجهگیری علمی را در یک موقعیت ساده نشان میدهد
وجوه مشترک مثالها
وجوه مشترک این سه مثال، جوهره تفکر انتقادی را آشکار میکنند. هر سه با یک موقعیت مبهم یا یک پرسش آغاز میشوند، سپس به بررسی شواهد و ارزیابی گزینهها یا فرضیهها میپردازند و در نهایت به یک نتیجه مستدل ختم میشوند.
این فرآیند، هسته اصلی تفکر تأملی است که جان دیویی از آن صحبت می کرد.
در پست آینده، با بررسی مثالهای بیشتر مرزهای تفکر انتقادی را دقیقتر مشخص خواهیم کرد.
منبع: دانشنامه استنفورد